![\"\"](\"https:\/\/jewsofostrowiec.com\/wp-content\/uploads\/2018\/02\/monument.jpg\")
<\/p>\r\n<\/p>\r\n
\u017bydowski Ostrowiec\u00a0\u00a0 – <\/strong>Autor: Wojtek Mazan<\/p>\r\n Miasto Ostrowiec powsta\u0142o w wielonarodowej szesnastowiecznej Rzeczpospolitej i od samego pocz\u0105tku by\u0142o miastem wielokulturowym. W\u015br\u00f3d pierwszych osadnik\u00f3w byli \u017bydzi i przez kolejne stulecia stanowili oni sta\u0142y sk\u0142adnik spo\u0142eczno\u015bci, kt\u00f3r\u0105 wzbogacali materialnie i duchowo. Pocz\u0105tek XX wieku a szczeg\u00f3lnie okres mi\u0119dzywojenny to czas niezwykle bogatego rozwoju \u017cydowskiego \u017cycia politycznego, gospodarczego i kulturalnego. W czasie II wojny \u015bwiatowej niemal wszyscy zgin\u0119li.<\/p>\r\n Holokaust prze\u017cy\u0142o tylko dwa procent ostrowieckich \u017byd\u00f3w. Przez okres PRL ich wk\u0142ad w rozw\u00f3j miasta zosta\u0142 niemal zapomniany. Dopiero od kilku lat powoli odkrywana jest i upami\u0119tniana historia \u017cydowskiego Ostrowca.<\/p>\r\n \u00a0<\/strong><\/p>\r\n Kalendarium dziej\u00f3w \u017byd\u00f3w w Ostrowcu (wybrane daty i wydarzenia)<\/strong><\/p>\r\n 1631 – pierwsza wzmianka o \u017bydzie ostrowieckim <\/p>\r\n Poj\u0119cia zwi\u0105zane z judaizm<\/strong><\/p>\r\n Synagoga (in. bo\u017cnica)<\/strong> Macewa<\/strong> – najpopularniejsza forma nagrobka \u017cydowskiego, czyli stoj\u0105ca pionowo tablica z regu\u0142y zako\u0144czona p\u00f3\u0142koli\u015bcie. Najwa\u017cniejszym elementem macewy jest inskrypcja przekazuj\u0105ca podstawowe informacje o zmar\u0142ych (najcz\u0119\u015bciej po hebrajsku).<\/p>\r\n Ohel<\/strong> – ma\u0142y murowany lub drewniany budynek , wystawiany dla autorytet\u00f3w religijnych.<\/p>\r\n <\/p>\r\n Osobowo\u015bci przedwojennego Ostrowca <\/strong><\/p>\r\n Majer Chil Halsztok – <\/strong>by\u0142 ostrowieckim rabinem przez ponad 40 lat. M\u00f3wiono o nim, \u017ce \u201e\u017cy\u0142 w Ostrowcu, ale jego duch szybowa\u0142 w niebie”. Halsztuk by\u0142 uzdolnionym talmudyst\u0105. Zajmowa\u0142 si\u0119 r\u00f3wnie\u017c naukami \u015bwieckimi – astronomi\u0105 i matematyk\u0105. W \u201eKsi\u0119dze pami\u0119ci” zachowa\u0142 si\u0119 jego opis: \u201eWysoki, imponuj\u0105cej postury, rabin Majer Chil by\u0142 nieco ekscentryczny w ubiorze, nosz\u0105c \u201espodak” [wysoki futrzany kapelusz] i futrzany ko\u0142nierz nawet w lato. Mia\u0142 niesamowicie blad\u0105 twarz i dzikie oczy, kt\u00f3re emanowa\u0142y boskim blaskiem. Pod wp\u0142ywem ascetycznych zachowa\u0144 rabina wielu ortodoksyjnych mieszka\u0144c\u00f3w Ostrowca przestawa\u0142o je\u015b\u0107 mi\u0119so i \u017cyli na diecie nabia\u0142owej.” Zmar\u0142 w wieku 77 lat w 1928 roku. Holokaust<\/strong><\/p>\r\n 1 kwietnia 1941 r. Bojownicy \u017bydowskiej Organizacji Bojowej, pochodz\u0105cy z Ostrowca (lub z tym miastem zwi\u0105zani), kt\u00f3rzy walczyli i zgin\u0119li w powstaniu w getcie warszawskim mi\u0119dzy styczniem a majem 1943 r.: Jakub Chaim Meir Aleksandrowicz,\u00a0 Berl Braude, Aba Gertner, Abraham Ejgier, Abraham Horowic, Icek Morgenlender, Basia Sylman, Sara Sylman, Dawid Sztein (prze\u017cy\u0142 wojn\u0119) i Izrael Zilberman.<\/p>\r\n <\/p>\r\n Sprawiedliwy W\u015br\u00f3d Narod\u00f3w \u015awiata <\/strong><\/p>\r\n Najwy\u017csze izraelskie odznaczenie cywilne nadawane nie-\u017bydom, przyznawane przez Instytut Jad Waszem w Jerozolimie od 1963 r. Wyr\u00f3\u017cnienie przyznawane jest osobom i rodzinom, kt\u00f3re z nara\u017ceniem w\u0142asnego \u017cycia ratowa\u0142y \u017byd\u00f3w z Holocaustu podczas II wojny \u015bwiatowej. Na medalu widnieje pochodz\u0105cy z Talmudu napis \u201eKto ratuje jedno \u017cycie – ratuje ca\u0142y \u015bwiat”.<\/p>\r\n Sprawiedliwi ostrowczanie: <\/p>\r\n <\/p>\r\n <\/p>\r\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" \u017bydowski Ostrowiec\u00a0\u00a0 \u017bydowski Ostrowiec\u00a0\u00a0 – Autor: Wojtek Mazan Miasto Ostrowiec powsta\u0142o w wielonarodowej szesnastowiecznej Rzeczpospolitej i od samego pocz\u0105tku by\u0142o miastem wielokulturowym. W\u015br\u00f3d pierwszych osadnik\u00f3w byli \u017bydzi i przez kolejne stulecia stanowili oni sta\u0142y sk\u0142adnik spo\u0142eczno\u015bci, kt\u00f3r\u0105 wzbogacali materialnie i duchowo. Pocz\u0105tek XX wieku a szczeg\u00f3lnie okres mi\u0119dzywojenny to czas niezwykle bogatego rozwoju \u017cydowskiego \u017cycia […]<\/p>\n","protected":false},"author":7,"featured_media":0,"parent":0,"menu_order":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","template":"","meta":{"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"_uf_show_specific_survey":0,"_uf_disable_surveys":false,"site-sidebar-layout":"no-sidebar","site-content-layout":"page-builder","ast-site-content-layout":"default","site-content-style":"default","site-sidebar-style":"default","ast-global-header-display":"","ast-banner-title-visibility":"","ast-main-header-display":"","ast-hfb-above-header-display":"","ast-hfb-below-header-display":"","ast-hfb-mobile-header-display":"","site-post-title":"disabled","ast-breadcrumbs-content":"","ast-featured-img":"disabled","footer-sml-layout":"","ast-disable-related-posts":"","theme-transparent-header-meta":"default","adv-header-id-meta":"","stick-header-meta":"","header-above-stick-meta":"","header-main-stick-meta":"","header-below-stick-meta":"","astra-migrate-meta-layouts":"default","ast-page-background-enabled":"default","ast-page-background-meta":{"desktop":{"background-color":"var(--ast-global-color-4)","background-image":"","background-repeat":"repeat","background-position":"center center","background-size":"auto","background-attachment":"scroll","background-type":"","background-media":"","overlay-type":"","overlay-color":"","overlay-opacity":"","overlay-gradient":""},"tablet":{"background-color":"","background-image":"","background-repeat":"repeat","background-position":"center center","background-size":"auto","background-attachment":"scroll","background-type":"","background-media":"","overlay-type":"","overlay-color":"","overlay-opacity":"","overlay-gradient":""},"mobile":{"background-color":"","background-image":"","background-repeat":"repeat","background-position":"center center","background-size":"auto","background-attachment":"scroll","background-type":"","background-media":"","overlay-type":"","overlay-color":"","overlay-opacity":"","overlay-gradient":""}},"ast-content-background-meta":{"desktop":{"background-color":"var(--ast-global-color-5)","background-image":"","background-repeat":"repeat","background-position":"center center","background-size":"auto","background-attachment":"scroll","background-type":"","background-media":"","overlay-type":"","overlay-color":"","overlay-opacity":"","overlay-gradient":""},"tablet":{"background-color":"var(--ast-global-color-5)","background-image":"","background-repeat":"repeat","background-position":"center center","background-size":"auto","background-attachment":"scroll","background-type":"","background-media":"","overlay-type":"","overlay-color":"","overlay-opacity":"","overlay-gradient":""},"mobile":{"background-color":"var(--ast-global-color-5)","background-image":"","background-repeat":"repeat","background-position":"center center","background-size":"auto","background-attachment":"scroll","background-type":"","background-media":"","overlay-type":"","overlay-color":"","overlay-opacity":"","overlay-gradient":""}},"footnotes":""},"class_list":["post-7264","page","type-page","status-publish","hentry"],"aioseo_notices":[],"yoast_head":"\n
1662 – w Ostrowcu \u017cyje 304 chrze\u015bcijan i 81 \u017cyd\u00f3w
1836 -Abraham Simon Cohen, kupiec warszawski, w porozumieniu z hr. Henrykiem \u0141ubie\u0144skim, nabywa dobra Ostrowiec (pocz\u0105tek rozwoju ostrowieckiego hutnictwa, tzw. huta Klimkiewicz\u00f3w)
1867 – w\u0142a\u015bcicielem d\u00f3br ostrowieckich zostaje bankier, przemys\u0142owiec \u017cydowskiego pochodzenia baron Antoni Edward Fraenkel i tworzy z huty nowoczesny kombinat metalurgiczny
1869 – podczas carskiej reformy administracyjnej Ostrowiec zachowuje prawa miejskie dzi\u0119ki wysokiemu odsetkowi \u017cydowskich mieszczan
1885 – z inicjatywy W\u0142adys\u0142awa Laskiego, bankiera i przemys\u0142owca \u017cydowskiego pochodzenia, w\u0142a\u015bciciela ostrowieckiej huty, Zak\u0142ady Ostrowieckie staj\u0105 si\u0119 sp\u00f3\u0142k\u0105 akcyjn\u0105, a do miasta doprowadzona zostaje kolej \u017celazna
1890 – \u017bydzi stanowi\u0105 85 % populacji Ostrowca
1928 – umiera rabin Ostrowca Majer Chil Halsztok
1939 – ludno\u015b\u0107 miasta wynosi 30 tys. os\u00f3b, w tym 11 tys. \u017byd\u00f3w (blisko 37 % og\u00f3\u0142u)
1942 – tzw. \u201ewielka akcja” – wywiezienie do obozu zag\u0142ady w Treblince ok. 11000 \u017byd\u00f3w
1945 – w Ostrowcu przebywa 193 \u017byd\u00f3w ocala\u0142ych z Holokaustu
2015 – ods\u0142oni\u0119cie pomnika pami\u0119ci \u017byd\u00f3w ostrowieckich ofiar Holokaustu
2016 – po\u015bmiertnie nadanie honorowego obywatelstwa miasta Ostrowca Leonowi Szpilmanowi
2018 – otwarcie odbudowanego ohelu nad grobem rabina Majera Chila Halsztoka<\/p>\r\n
Przyjmuje si\u0119, \u017ce pierwsza synagoga w Ostrowcu powsta\u0142a w 1610 roku. Kolejna powsta\u0142a z drewna modrzewiowego ok. 1714 r. na skarpie w okolicy obecnej ul. Starokunowskiej. Budynek przykryty by\u0142 dachem \u0142amanym polskim. Synagoga zosta\u0142a zniszczona po 1942 r. Cmentarz \u017cydowski – kirkut<\/strong>
Cz\u0119\u015bciowo zachowany do dzi\u015b cmentarz \u017cydowski powsta\u0142 prawdopodobnie w pierwszej po\u0142owie XVIIIw. \u00a0Ostrowiecki kirkut znajduje si\u0119 na lessowej skarpie opi\u0119tej ulicami Sienkiewicza i Mickiewicza. Poch\u00f3wki odbywa\u0142y si\u0119 tu jeszcze w ko\u0144cu lat 40. XX w. W 1959 roku decyzj\u0105 \u00f3wczesnych w\u0142adz miejskich cmentarz \u017cydowski zosta\u0142 zamieniony w park miejski. Powsta\u0142o w\u00f3wczas lapidarium z oko\u0142o dwustu macew. Ekshumacji nie przeprowadzono.<\/p>\r\n
Ludwik Wacholder<\/strong> – dentysta, spo\u0142ecznik, wieloletni radny miejski zasiadaj\u0105cy w sekcji szkolnej
i sanitarnej, zamordowany 28 kwietnia 1942 r. na ul. I\u0142\u017ceckiej.
Szymon Fiszman<\/strong> – tragarz, prezes ostrowieckiego Bundu, zamordowany 28 kwietnia 1942 r. na ul. G\u00f3rzystej.
dr Adam (Abram?) Malinger<\/strong> – lekarz dentysta w Kasie Chorych, radny miejski od 1918 r.
dr Abram Jele\u0144<\/strong> – dermatolog i pediatra, w 1926 r. w zarz\u0105dzie ostrowieckiej Kasy Chorych, w 1933 r. ordynator Oddzia\u0142u Wewn\u0119trznego Szpitala w Ostrowcu.
Abraham Mordechaj Szymonowicz<\/strong> – za\u0142o\u017cyciel i prezes Stowarzyszenia Popierania i Krzewienia Wiedzy Religijno-Talmudycznej \u201eBejt Josef” (Dom J\u00f3zefa), kt\u00f3rego aktywno\u015b\u0107 w Ostrowcu przypada na lata 30.
dr Jakub Holler<\/strong> – nauczyciel \u0142aciny i j. niemieckiego w Gimnazjum im. Chreptowicza, asymilator, zgin\u0105\u0142 w 1942 roku w getcie.
Szmul Muszkies<\/strong> – fotograf, w\u0142a\u015bciciel zak\u0142adu fotograficznego \u201eRembrandt”, zamordowany w obozie Gusen (Austria) w kwietniu 1945 r.<\/p>\r\n
Niemcy utworzyli w Ostrowcu getto (wydzielon\u0105 dzielnic\u0119 \u017cydowsk\u0105) oraz powo\u0142ali Judenrat (\u017bydowsk\u0105 Rad\u0119 Starszych). Teren getta: Rynek, Siennie\u0144ska, Polna, Browarna (dzi\u015b Mickiewicza), Starokunowska, M\u0142y\u0144ska, Ko\u015bcielna. Przewodnicz\u0105cym ostrowieckiego Judenratu by\u0142 Icek Rubinstein. 28 kwietnia 1942 r.
Oddzia\u0142 SS dokona\u0142 ob\u0142awy w rejonie ulic I\u0142\u017ceckiej, Sienkiewicza i Stodolnej, morduj\u0105c 36 os\u00f3b. Siedemdziesi\u0105t dwie osoby wys\u0142ano do Auschwitz. 11-12 pa\u017adziernika 1942 r.
W tych dniach jedena\u015bcie tysi\u0119cy os\u00f3b wys\u0142ano na \u015bmier\u0107 do Treblinki, tysi\u0105c zgin\u0119\u0142o na miejscu, oko\u0142o dw\u00f3ch tysi\u0119cy m\u0142odych, zdolnych do pracy, umieszczono w tzw. ma\u0142ym getcie. Tak opisuje te wydarzenia \u201eKsi\u0119ga pami\u0119ci \u017byd\u00f3w ostrowieckich”:
\u201eW niedziel\u0119 przed zmrokiem (…) miasto zosta\u0142o otoczone przez SS-man\u00f3w, Schutzpolizei, \u017candarmeri\u0119, policj\u0119 litewsk\u0105 i polsk\u0105. \u017bydowscy policjanci chodzili od drzwi do drzwi, rozkazuj\u0105c ludziom, \u017ceby opu\u015bcili domy. Ci, kt\u00f3rzy mieli prac\u0119, mieli p\u00f3j\u015b\u0107 na plac Floriana, blisko Urz\u0119du Miasta. Tym, kt\u00f3rzy nie pracowali, kazano zgromadzi\u0107 si\u0119 na rynku.
Nagle ze wszystkich stron rozleg\u0142y si\u0119 strza\u0142y. Starcy i dzieci zostali zastrzeleni na miejscu, dzieci gin\u0119\u0142y na oczach rodzic\u00f3w, a rodzice na oczach dzieci. Chorzy w szpitalu zostali zastrzeleni w swoich \u0142\u00f3\u017ckach. (\u2026) Ci bez pracy musieli sta\u0107 na rynku, by\u0107 \u015bwiadkami tego, jak ich ukochani bliscy s\u0105 bestialsko mordowani.
P\u00f3\u017aniej zostali zabrani na dziedziniec polskiej szko\u0142y podstawowej na Sienkiewicza. Tam przebywali a\u017c do wtorku bez kropli wody ani \u0142y\u017cki zupy. We wtorek, w grupach 100-, 120-osobowych zostali przetransportowani do zamkni\u0119tych wagon\u00f3w do Treblinki. Eskorta, goni\u0105c nieszcz\u0119snych \u017byd\u00f3w do poci\u0105g\u00f3w, zastrzeli\u0142a, zamordowa\u0142a wielu z nich. Gdy zostali za\u0142adowani do poci\u0105gu, ich rzeczy zosta\u0142y im zabrane; w ko\u0144cu \u015bci\u0105gni\u0119to im ze st\u00f3p nawet buty.” (t\u0142um. Monika Pastuszko) Kwiecie\u0144 1943 r.
Nazi\u015bci likwiduj\u0105 ma\u0142e getto i tworz\u0105 \u017cydowski ob\u00f3z pracy przymusowej przy Zak\u0142adach Ostrowieckich (istnia\u0142 do lipca 1944 r.).<\/p>\r\n
Ewa Lipko-Lipczy\u0144ska<\/strong> (1913-2001) Uratowa\u0142a swoj\u0105 szkoln\u0105 kole\u017cank\u0119 R\u00f3\u017c\u0119 Rosenman. Na kr\u00f3tko przed likwidacj\u0105 getta, Lipko-Lipczy\u0144ska poradzi\u0142a jej, by uciek\u0142a do aryjskiej cz\u0119\u015bci miasta i zaproponowa\u0142a jej schronienie w swoim domu. Lipko-Lipczy\u0144ska ocali\u0142a r\u00f3wnie\u017c Cyryl\u0119 Rakocz i jej dwoje dzieci. Po wojnie by\u0142a nauczycielk\u0105 j\u0119zyka polskiego w Liceum im. J. Chreptowicza w Ostrowcu. W 1969 roku Lipko-Lipczy\u0144ska zosta\u0142a zmuszona do opuszczenia Polski, wyemigrowa\u0142a w\u00f3wczas do Szwecji.
Marian Krycia<\/strong> (1920-1979) W 1943 r. wydosta\u0142 z ostrowieckiego getta Szlomo i Bronis\u0142aw\u0119 Rubinsztajn oraz Chanin\u0119 i Mari\u0119 Szerman (Malachi) zapewniaj\u0105c im bezpieczne przetrwanie do ko\u0144ca wojny poprzez za\u0142atwienie mieszkania-kryj\u00f3wki, aryjskie dokumenty czy schronienia w pobliskich lasach. W grudniu tego samego roku, za pomoc \u017bydom, zosta\u0142 aresztowany przez gestapo i przewieziony do Auschwitz, z kt\u00f3rego uciek\u0142 w lipcu 1944.
Henryk Ma\u0142kiewicz<\/strong> (ur. 1923) Od \u201ewielkiej akcji” w 1942 do stycznia 1945 opiekowa\u0142 si\u0119 czw\u00f3rk\u0105 m\u0142odych \u017byd\u00f3w, przez wiele miesi\u0119cy dziel\u0105c z nimi los. Ukrywali si\u0119 w stodo\u0142ach i ziemiankach na terenie pobliskich wsi: Stoki Ma\u0142a, Krzemionki, Maksymilian\u00f3w. Uratowani: Henia i Szlama Kud\u0142owicz oraz Naftali i Jochweta Alter. Mieszka w Chmielowie.
Otylia Pracka<\/strong> (1907-?) i Mieczys\u0142aw Podgajny<\/strong> (1918-?) Po wybuchu wojny przenie\u015bli si\u0119 do Warszawy. Ich mieszkanie s\u0142u\u017cy\u0142o jako schronienie, miejsce przej\u015bciowe dla wielu \u017byd\u00f3w z Ostrowca, m. in. skorzystali z ich pomocy: Marian Kargul, Wanda Zylberdrut, Jakier i Jenta Czernikowscy z dwoma c\u00f3rkami, Henryk Leszczy\u0144ski, pani Kierblowa z c\u00f3rk\u0105, Stanis\u0142aw Hollander, Wajworc\u0142owa z c\u00f3rk\u0105.<\/p>\r\n