Fragmenty relacji z Ksi\u0119gi Pami\u0119ci 1971, str. 342\u00a0 \u00a0\u00a0<\/em><\/p>\n Rachel Guthaltz-Kempinski, <\/strong><\/p>\n \u00a0<\/strong>Ostrowieccy \u017bydzi podzielili ten sam los, co reszta polskich \u017byd\u00f3w. W \u017cydowskich domach nie by\u0142o przygotowa\u0144 do Szabatu. Ludzie chodzili jak odurzeni. „Co mamy robi\u0107?” To pytanie le\u017ca\u0142o na ustach wszystkich. Niekt\u00f3rzy przygotowali bunkry, kt\u00f3re po polsku nazywali\u015bmy „schronami”.<\/p>\n W tym czasie dzia\u0142a\u0142 kibuc hachszara<\/em> [„gospodarstwo szkoleniowe”] „Hechalutzu” [ruchu m\u0142odzie\u017cowego szkol\u0105cego do osadnictwa rolniczego w Izraelu], kt\u00f3ry prowadzi\u0142 m\u0142ody m\u0119\u017cczyzna ze S\u0142onimia, Berl Brojde. Cz\u0119sto tam je\u017adzi\u0142am. Kibuc mia\u0142 kontakty z Warszaw\u0105.<\/p>\n Przychodzi\u0142a do niego grupa m\u0142odych ludzi: Basia i Sara Sylman, Lejbel i Abraham Ejgier, Jisrolik Hermalin, Dovid Shulman, Frania Beatus (z Konina) i inni.<\/p>\n W domu Sylman\u00f3w przy ulicy I\u0142\u017ceckiej m\u0142odzie\u017c, wed\u0142ug wskaz\u00f3wek Berla Brojde, zbudowa\u0142a „schron” [kryj\u00f3wk\u0119]. Wydzielili pok\u00f3j i zamurowali go. By\u0142o tam tajne wej\u015bcie – przez dach na strychu. Tej samej nocy rozesz\u0142a si\u0119 wie\u015b\u0107, \u017ce ma si\u0119 rozpocz\u0105\u0107 „akcja”.<\/p>\n „Schron” sk\u0142ada\u0142 si\u0119 z du\u017cej izby. By\u0142o nas oko\u0142o trzydziestu os\u00f3b. Najpierw ca\u0142y kibuc – wszyscy obcy. Nie z Ostrowca. A dalej mieszka\u0144cy miasta, kt\u00f3rych nazwiska pami\u0119tam do dzi\u015b:<\/p>\n Rachel Sylman i jej wnuki Basia, Sara i Yosele; syn lubelskiego Rebbe, i kilka synowych i kilkoro wnuk\u00f3w; oraz jego c\u00f3rka pani Rubin z Bielska, i jej ch\u0142opczyk „Bobu\u015b”.<\/p>\n Widzimy „akcj\u0119” [deportacj\u0119]<\/strong><\/p>\n Berl Brojde rozda\u0142 nam wszystkim m\u0142odym koktajle Mo\u0142otowa. Starsi nie wiedzieli o tym. Podnosi\u0142 butelk\u0119 i m\u00f3wi\u0142: „Nie wezm\u0105 od nas Bobusia \u017cywcem!”.<\/p>\n W „schronie” by\u0142 te\u017c Jisrolik Hermalin z m\u0142odsz\u0105 siostr\u0105 Soni\u0105 i braciszkiem; by\u0142a te\u017c rodzina Mendelewicz\u00f3w z Kielc; Jisrolik Szylman z ulicy Szerokiej; Jecheskiel Krongold z \u017con\u0105.<\/p>\n Wieczorem wszyscy m\u0142odzi m\u0119\u017cczy\u017ani, kt\u00f3rzy pracowali w fabryce, opu\u015bcili „schron”. My zostali\u015bmy i czekali\u015bmy. O \u015bwicie us\u0142yszeli\u015bmy rozkazy SS i zrozumieli\u015bmy, \u017ce rozpocz\u0119\u0142a si\u0119 „akcja”.<\/p>\n „Schron” znajdowa\u0142 si\u0119 na drugim pi\u0119trze i mia\u0142 ma\u0142e okienka, tzw. dymniki. Zas\u0142onili\u015bmy szyby, a przez szpary widzieli\u015bmy, co si\u0119 dzieje na zewn\u0105trz. Od czasu do czasu s\u0142ycha\u0107 by\u0142o strza\u0142y i krzyki umieraj\u0105cych ludzi. Mieli\u015bmy przygotowany prowiant, ale kto by my\u015bla\u0142 o jedzeniu.<\/p>\n Po kilku dniach dowiedzieli\u015bmy si\u0119, \u017ce na podw\u00f3rku, gdzie si\u0119 ukrywali\u015bmy, gromadz\u0105 grupy \u017byd\u00f3w. Dzi\u0119ki temu mogli\u015bmy od czasu do czasu wychodzi\u0107 i miesza\u0107 si\u0119 z innymi lud\u017ami, zdobywa\u0107 jedzenie i wod\u0119 ze studni, kt\u00f3ra by\u0142a na podw\u00f3rku.<\/p>\n Byli\u015bmy tam przez prawie dwa tygodnie. W tym czasie Niemcy szukali kryj\u00f3wek w domu. S\u0142yszeli\u015bmy odg\u0142osy niemieckich but\u00f3w i krzyki Niemc\u00f3w. W tym czasie odkryli kilka kryj\u00f3wek w domu, ale naszego „schronu” nie znale\u017ali.<\/p>\n Grupa walczy w powstaniu w getcie warszawskim<\/strong><\/p>\n \u00a0<\/strong>W sk\u0142ad grupy, kt\u00f3ra przygotowywa\u0142a si\u0119 do wyjazdu do Warszawy, \u017ceby przy\u0142\u0105czy\u0107 si\u0119 do powstania w getcie, wchodzili: Berl Brojde na czele, nast\u0119pnie Basia i Sara Sylman, Lejbel Ejgier, Frania Beatus (kt\u00f3ra s\u0142u\u017cy\u0142a jako kurierka i je\u017adzi\u0142a tam i z powrotem do Warszawy), Jisrolik Szulman i Jisrolik Hermalin. Je\u015bli o kim\u015b zapomnia\u0142am to prosz\u0119 o wybaczenie.<\/p>\n Pewnego dnia Basia Sylman wysz\u0142a w ci\u0105gu dnia na ulic\u0119. Wygl\u0105da\u0142a na chrze\u015bcijank\u0119. Z\u0142apali j\u0105, jak i inne chrze\u015bcija\u0144skie dziewczyny, i wys\u0142ali na roboty do Niemiec. Ale ona uciek\u0142a z transportu i wr\u00f3ci\u0142a do „schronu”, gdzie o wszystkim opowiedzia\u0142a. Jej babcia, Rachel Sylman, zgani\u0142a j\u0105 za to, \u017ce uciek\u0142a z rob\u00f3t, gdzie mog\u0142a si\u0119 uratowa\u0107. Ale Basia odpowiedzia\u0142a: „Bubbe, nie chc\u0119 umiera\u0107 z „Chrystusem kr\u00f3lem” na ustach!”.<\/p>\n Chc\u0119 wspomnie\u0107 o jeszcze jednym wa\u017cnym wydarzeniu, kt\u00f3re mia\u0142o miejsce w „schronie”.<\/p>\n Pewnego razu wszed\u0142 zdyszany Berl Brojde i powiedzia\u0142: „S\u0142uchajcie wszyscy, i zaklinam was, kto prze\u017cyje, nie powinien tego zapomnie\u0107: zast\u0119pca komendanta policji \u017cydowskiej w\u0142asnymi r\u0119kami wsadzi\u0142 mnie do transportu, ale ja uciek\u0142em!”.<\/p>\n Uwa\u017cam, \u017ce spe\u0142nienie jego \u017cyczenia jest moim \u015bwi\u0119tym obowi\u0105zkiem wobec mojego przyjaciela Berla. Jestem jedyn\u0105 ocala\u0142\u0105 osob\u0105 ze „schronu”. Powsta\u0144cy [„puczy\u015bci”] wiedzieli o dzia\u0142alno\u015bci Berla Brojde.<\/p>\n Ca\u0142y dom, w kt\u00f3rym mieszkali\u015bmy podzielili dla pracownik\u00f3w fabryki, wi\u0119c znowu zostali\u015bmy na ulicy. Przypadkowo spotka\u0142am na podw\u00f3rku Szmula Zhabnera, policjanta, kt\u00f3ry mieszka\u0142 z matk\u0105 w getcie, w naszym domu. Powiedzia\u0142 mi, \u017ce nasza rodzina ukrywa si\u0119 na naszym strychu w „schronie”. Opowiedzia\u0142am to kolegom i wkr\u00f3tce wszyscy ukryli\u015bmy si\u0119 w kryj\u00f3wce, a tymczasem ca\u0142a grupa pojecha\u0142a do Warszawy. Ostatnimi, kt\u00f3rzy zostali byli Lejbel Rappaport i Dovid Shulman.<\/p>\n Ca\u0142a grupa zgin\u0119\u0142a w getcie warszawskim, a my z Ostrowca r\u00f3wnie\u017c przyczynili\u015bmy si\u0119 do m\u0119stwa i bohaterstwa w powstaniu w getcie. Pierwsza zgin\u0119\u0142a Sara Sylman, z broni\u0105 w r\u0119ku. Dzie\u0144 wybuchu powstania jest dla mnie \u015bwi\u0119ty.<\/p>\n Chc\u0119 zrelacjonowa\u0107 wydarzenie, kt\u00f3re utkwi\u0142o mi w pami\u0119ci: Lejbel Rappaport, lat 18, Sara Sylman, lat 17 i Dovid Shulman, lat 17, wyszli w deszczow\u0105, ciemn\u0105 noc, \u017ceby podpali\u0107 rynek. Zabrali ze sob\u0105 materia\u0142y \u0142atwopalne. Weszli do domu Fridlewskiego na Rynku na Szerokiej, podpalili dach, licz\u0105c, \u017ce wiatr podsyci ogie\u0144. Niestety, deszcz zdusi\u0142 po\u017car.<\/p>\n Pami\u0119tam, jak weszli do „schronu” przemoczeni od deszczu i wo\u0142ali: „Berl, podpalili\u015bmy!”. Ile\u017c odwagi musieli mie\u0107, aby dokona\u0107 tego czynu.<\/p>\n W ostatnich dniach w okolicy odkryto kilka innych bunkr\u00f3w. Przychodzi\u0142y do nas kolejne osoby. Nasza kryj\u00f3wka sta\u0142a si\u0119 zbyt popularna i nie by\u0142aby w stanie przetrwa\u0107 d\u0142u\u017cej. O domu dowiedzia\u0142a si\u0119 policja. Przysz\u0142o dw\u00f3ch policjant\u00f3w i wygonili nas wszystkich.<\/p>\n Niekt\u00f3rzy zostali wys\u0142ani do Treblinki. Ja zosta\u0142am z grup\u0105 z kibucu. Mieli\u015bmy inn\u0105 kryj\u00f3wk\u0119. Chocia\u017c lepiej by\u0142oby powiedzie\u0107, \u017cywy gr\u00f3b – w domu Frani Beatus, tej z Konina. Wej\u015bcie by\u0142o przez biurko. Szuflada z przodu by\u0142a szczelnie zamkni\u0119ta, nie da\u0142o si\u0119 jej otworzy\u0107. Wewn\u0105trz znajdowa\u0142a si\u0119 maskuj\u0105ca deska, kt\u00f3r\u0105 mo\u017cna by\u0142o wyj\u0105\u0107 i to by\u0142o wej\u015bcie do „schronu”. Z zewn\u0105trz szafa wygl\u0105da\u0142a zwyczajnie. Kiedy si\u0119 j\u0105 otworzy\u0142o, by\u0142a wype\u0142niona po\u015bciel\u0105 i ubraniami.<\/p>\n Zaszczytem dla mnie jest r\u00f3wnie\u017c wspomnie\u0107 Ha\u0144ci\u0119 Grinblat z ulicy Szerokiej. Trzymaj\u0105c na r\u0119kach swoje dziecko, sz\u0142a na czele wszystkich ostrowieckich dzieci, kt\u00f3re zosta\u0142y wys\u0142ane do Treblinki. Niech b\u0119dzie tu powiedziane, \u017ce Ha\u0144cia Grinblat z ulicy Szerokiej by\u0142a naszym Januszem Korczakiem.<\/p>\n\tSchron na I\u0142\u017ceckiej -Bunkier<\/h2>\n